Οι πρησμένοι αστράγαλοι, τα παπούτσια που ξαφνικά στενεύουν και το αίσθημα βάρους στα πόδια αποτελούν συχνές ενοχλήσεις κατά τους θερμότερους μήνες. Σε ορισμένους ανθρώπους, το πρήξιμο εμφανίζεται μόνο έπειτα από μια ζεστή και κουραστική ημέρα και υποχωρεί κατά τη διάρκεια της νύχτας. Σε άλλους, όμως, η άνοδος της θερμοκρασίας κάνει εντονότερο ένα ήδη υπάρχον πρόβλημα κυκλοφορίας.

Η ζέστη μπορεί να επηρεάσει προσωρινά τον τρόπο με τον οποίο κυκλοφορούν το αίμα και τα υγρά στο σώμα, δεν αποτελεί όμως τη μοναδική πιθανή αιτία του οιδήματος. Όταν το πρήξιμο επιμένει, συνοδεύεται από πόνο ή εμφανίζεται μόνο στο ένα πόδι, δεν πρέπει να αποδίδεται αυτόματα στις υψηλές θερμοκρασίες.

Τι προκαλεί το πρήξιμο των ποδιών το καλοκαίρι;

Όταν το σώμα εκτίθεται στη ζέστη, τα αιμοφόρα αγγεία που βρίσκονται κοντά στην επιφάνεια του δέρματος διαστέλλονται. Η διαδικασία αυτή, η οποία ονομάζεται αγγειοδιαστολή, επιτρέπει σε μεγαλύτερη ποσότητα θερμού αίματος να φτάσει προς το δέρμα, ώστε το σώμα να αποβάλει ευκολότερα θερμότητα στο περιβάλλον.

Η αγγειοδιαστολή αποτελεί φυσιολογικό και απαραίτητο μέρος της θερμορρύθμισης. Ωστόσο, η διεύρυνση των αιμοφόρων αγγείων μπορεί να αυξήσει την ποσότητα αίματος που συγκεντρώνεται στα κάτω άκρα, ιδιαίτερα όταν κάποιος παραμένει όρθιος ή καθιστός για πολλές ώρες. Η πίεση στα μικρά αιμοφόρα αγγεία αυξάνεται και έτσι μεγαλύτερη ποσότητα υγρού μπορεί να περάσει στους γύρω ιστούς.

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, το φλεβικό και το λεμφικό σύστημα συμβάλλουν στην επιστροφή αυτού του υγρού στην κυκλοφορία. Όταν, όμως, η ποσότητα που περνά προσωρινά στους ιστούς υπερβαίνει την ικανότητα του οργανισμού να την απομακρύνει, μπορεί να εμφανιστεί πρήξιμο, το οποίο στην ιατρική ονομάζεται οίδημα.

Γιατί επηρεάζονται πρώτα τα πέλματα και οι αστράγαλοι;

Η βαρύτητα διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στο πρήξιμο των ποδιών. Όταν βρισκόμαστε σε όρθια θέση, το αίμα που επιστρέφει από τα κάτω άκρα πρέπει να κινηθεί αντίθετα προς τη βαρύτητα για να φτάσει στην καρδιά. Οι συσπάσεις των μυών της γάμπας κατά το περπάτημα λειτουργούν σαν αντλία, ωθώντας το αίμα προς τα πάνω, ενώ οι βαλβίδες που υπάρχουν στο εσωτερικό των φλεβών εμποδίζουν την παλινδρόμησή του.

Όταν κάποιος παραμένει ακίνητος, κάθεται για πολλές ώρες ή κινείται ελάχιστα, η μυϊκή αυτή αντλία δεν λειτουργεί εξίσου αποτελεσματικά. Το αίμα και τα υγρά συγκεντρώνονται ευκολότερα στα χαμηλότερα σημεία του σώματος, γι’ αυτό και το πρήξιμο γίνεται συνήθως περισσότερο ορατό στα πέλματα, στους αστραγάλους και στο κάτω μέρος των ποδιών.

Το οίδημα που σχετίζεται με τη βαρύτητα είναι συχνά εντονότερο στο τέλος της ημέρας και μπορεί να υποχωρεί μετά την κατάκλιση ή την ανύψωση των ποδιών. Τα παπούτσια μπορεί να φαίνονται στενότερα, οι κάλτσες να αφήνουν βαθύτερα σημάδια και το δέρμα να δείχνει τεντωμένο ή γυαλιστερό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν πιέζουμε για λίγα δευτερόλεπτα την πρησμένη περιοχή, παραμένει προσωρινά ένα μικρό βαθούλωμα. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται εντυπωματικό οίδημα.

Η ζέστη μπορεί να επιδεινώσει ένα υπάρχον φλεβικό πρόβλημα

Το πρήξιμο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει φλεβική νόσος. Ωστόσο, η ζέστη μπορεί να κάνει τα συμπτώματα περισσότερο αισθητά σε ανθρώπους των οποίων οι φλέβες δυσκολεύονται ήδη να επιστρέψουν αποτελεσματικά το αίμα προς την καρδιά.

Η χρόνια φλεβική ανεπάρκεια αναπτύσσεται όταν οι βαλβίδες στο εσωτερικό των φλεβών έχουν υποστεί βλάβη ή δεν κλείνουν σωστά. Το αίμα μπορεί τότε να παλινδρομεί και να λιμνάζει στα κάτω άκρα, αυξάνοντας τη φλεβική πίεση. Εκτός από το οίδημα, μπορεί να εμφανιστούν πόνος, βάρος, κόπωση, κνησμός, κράμπες, ευρυαγγείες, κιρσοί ή αλλαγές στο χρώμα του δέρματος.

Σε μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2023 και συμπεριέλαβε 1.683 ασθενείς με χρόνια φλεβική ανεπάρκεια, το 56,6% ανέφερε επιδείνωση του οιδήματος των κάτω άκρων όταν ο καιρός ήταν θερμότερος. Η μελέτη δεν αποδεικνύει ότι η ζέστη αποτέλεσε από μόνη της την αιτία του πρηξίματος, ενώ τα αποτελέσματά της αφορούν ειδικά ανθρώπους με ήδη υπάρχουσα φλεβική ανεπάρκεια. Υποστηρίζει, όμως, την κλινική παρατήρηση ότι τα φλεβικά συμπτώματα μπορεί να γίνονται εντονότερα το καλοκαίρι.

Ποιοι είναι πιθανότερο να εμφανίσουν πρήξιμο το καλοκαίρι;

Παροδικό πρήξιμο μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε κατά τα άλλα υγιείς ανθρώπους, ιδιαίτερα έπειτα από πολύωρη ορθοστασία, παρατεταμένο ταξίδι ή απότομη μετάβαση σε ένα πολύ θερμότερο περιβάλλον. Το φαινόμενο μπορεί να είναι εντονότερο όταν η ζέστη συνδυάζεται με περιορισμένη σωματική δραστηριότητα.

Οι άνθρωποι με χρόνια φλεβική ανεπάρκεια, κιρσούς, διαταραχές του λεμφικού συστήματος ή μειωμένη κινητικότητα ενδέχεται να διαπιστώσουν ότι τα συμπτώματά τους επιδεινώνονται όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία. Η εγκυμοσύνη, το αυξημένο σωματικό βάρος και η μεγαλύτερη ηλικία μπορούν επίσης να επιβαρύνουν τη φλεβική επιστροφή.

Ορισμένα φάρμακα μπορεί να συμβάλουν στην εμφάνιση περιφερικού οιδήματος, μεταξύ των οποίων συγκεκριμένα αντιυπερτασικά, ορμονικές θεραπείες, κορτικοστεροειδή, αντιφλεγμονώδη και άλλες συνταγογραφούμενες αγωγές. Αν το πρήξιμο εμφανιστεί μετά την έναρξη ενός φαρμάκου ή την αλλαγή της δοσολογίας, χρειάζεται επικοινωνία με γιατρό. Η αγωγή δεν πρέπει να διακόπτεται χωρίς ιατρική καθοδήγηση.

Δεν προκαλείται κάθε πρήξιμο από τη ζέστη

Παρότι οι υψηλές θερμοκρασίες μπορούν να λειτουργήσουν ως εκλυτικός παράγοντας, το πρήξιμο των ποδιών έχει πολλές διαφορετικές πιθανές αιτίες. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ένας τραυματισμός, μια λοίμωξη, η εγκυμοσύνη, η αυξημένη κατανάλωση νατρίου, η χρόνια φλεβική ανεπάρκεια, το λεμφοίδημα και οι ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων.

Το οίδημα μπορεί επίσης να συνδέεται με παθήσεις της καρδιάς, των νεφρών, του ήπατος ή του θυρεοειδούς. Η εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση, δηλαδή η δημιουργία θρόμβου σε μια βαθιά φλέβα, μπορεί να προκαλέσει αιφνίδιο πρήξιμο, συνήθως μόνο στο ένα πόδι. Το γεγονός ότι ένα πρήξιμο εμφανίστηκε μέσα στο καλοκαίρι δεν αποκλείει καμία από αυτές τις καταστάσεις.

Ο τρόπος εμφάνισης και εξέλιξης των συμπτωμάτων μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες, δεν αρκεί όμως για να τεθεί διάγνωση. Πρήξιμο που επανέρχεται συστηματικά, επιδεινώνεται σταδιακά ή εμφανίζεται χωρίς εμφανή αιτία χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση.

Τι μπορεί να περιορίσει το ήπιο πρήξιμο στη ζέστη;

Όταν το πρήξιμο είναι ήπιο, εμφανίζεται και στα δύο πόδια και συνδέεται ξεκάθαρα με τη ζέστη ή την πολύωρη ορθοστασία, ορισμένα απλά μέτρα μπορούν να βοηθήσουν. Το ήπιο περπάτημα ενεργοποιεί τους μυς της γάμπας και διευκολύνει την επιστροφή του αίματος από τα πόδια. Χρήσιμες είναι επίσης οι κινήσεις των αστραγάλων και η εναλλάξ ανύψωση των φτερνών και των δαχτύλων, ιδιαίτερα όταν κάποιος πρέπει να παραμείνει καθιστός για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Η ανύψωση των ποδιών κατά την ξεκούραση περιορίζει την επίδραση της βαρύτητας και μπορεί να διευκολύνει την απομάκρυνση του υγρού από τους αστραγάλους. Τα συχνά διαλείμματα για κίνηση, η αποφυγή πολύωρης παραμονής στην ίδια θέση και η ξεκούραση σε ένα πιο δροσερό περιβάλλον μπορούν επίσης να προσφέρουν ανακούφιση.

Όταν υπάρχει οίδημα, είναι προτιμότερα τα άνετα παπούτσια και τα ρούχα που δεν πιέζουν τους αστραγάλους, τις γάμπες ή τη μέση. Σημαντική είναι και η φροντίδα του δέρματος, καθώς το δέρμα που παραμένει πρησμένο και τεντωμένο μπορεί να γίνει ξηρό, να ερεθιστεί και να καταστεί περισσότερο ευάλωτο σε μικροτραυματισμούς ή λοιμώξεις.

Ενυδάτωση και αλάτι: χρειάζεται ισορροπία

Η επαρκής ενυδάτωση είναι σημαντική όταν επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες, ιδιαίτερα όταν χάνονται υγρά μέσω της εφίδρωσης. Η υπερβολική κατανάλωση νερού, όμως, δεν «ξεπλένει» απαραίτητα το οίδημα και μπορεί να είναι ακατάλληλη για ανθρώπους στους οποίους έχει συστηθεί περιορισμός υγρών λόγω καρδιακής ή νεφρικής πάθησης.

Η αυξημένη πρόσληψη νατρίου ευνοεί την κατακράτηση υγρών και μπορεί να επιδεινώσει το πρήξιμο σε άτομα με σχετική προδιάθεση. Ο περιορισμός των πολύ αλμυρών και υπερεπεξεργασμένων τροφίμων μπορεί επομένως να βοηθήσει, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι χρειάζονται ακραίοι διατροφικοί περιορισμοί.

Όσοι πάσχουν από καρδιακή ανεπάρκεια, νεφρική ή ηπατική νόσο και άλλες καταστάσεις που επηρεάζουν την ισορροπία των υγρών πρέπει να ακολουθούν τις εξατομικευμένες οδηγίες της ιατρικής τους ομάδας και όχι γενικές συστάσεις για το νερό ή το αλάτι.

Βοηθούν οι κάλτσες συμπίεσης;

Οι κάλτσες διαβαθμισμένης συμπίεσης μπορούν να υποστηρίξουν τη φλεβική επιστροφή και να περιορίσουν το πρήξιμο, τον πόνο και το αίσθημα βάρους σε ανθρώπους με χρόνια φλεβική νόσο. Ασκούν ελεγχόμενη πίεση στο κάτω μέρος του ποδιού, η οποία είναι συνήθως ισχυρότερη στην περιοχή του αστραγάλου και μειώνεται σταδιακά προς τα πάνω.

Η συμπίεση, ωστόσο, δεν είναι κατάλληλη για κάθε άνθρωπο ούτε για κάθε αιτία οιδήματος. Το σωστό μέγεθος και ο βαθμός συμπίεσης έχουν σημασία, ενώ η σοβαρή περιφερική αρτηριακή νόσος και ορισμένες άλλες παθήσεις μπορεί να καταστήσουν την ισχυρή συμπίεση επικίνδυνη.

Όταν το πρήξιμο είναι ανεξήγητο, επιμένει ή επανέρχεται, χρειάζεται επαγγελματική αξιολόγηση πριν από την αγορά καλτσών ισχυρής ιατρικής συμπίεσης. Οι κάλτσες συμπίεσης δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατο της διάγνωσης της αιτίας ενός νεοεμφανιζόμενου οιδήματος.

Πότε χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση;

Ένα ήπιο πρήξιμο και στα δύο πόδια, το οποίο εμφανίζεται έπειτα από μια ζεστή ημέρα και υποχωρεί με την κίνηση, τη δροσιά, την ανύψωση των ποδιών ή τη νυχτερινή ξεκούραση, είναι συνήθως λιγότερο ανησυχητικό. Χρειάζεται, ωστόσο, ιατρική συμβουλή όταν διαρκεί αρκετές ημέρες, επανέρχεται συχνά, επιδεινώνεται ή συνοδεύεται από δερματικές αλλοιώσεις, πληγές ή αυξανόμενη ενόχληση.

Άμεση ιατρική αξιολόγηση είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν το πρήξιμο:

• εμφανίζεται ξαφνικά ή είναι πολύ έντονο,
• αφορά μόνο το ένα πόδι χωρίς εμφανή αιτία,
• συνοδεύεται από πόνο, ευαισθησία, θερμότητα, ερυθρότητα ή αλλαγή του χρώματος του δέρματος,
• ακολουθεί έναν τραυματισμό και συνεχίζει να επιδεινώνεται,
• συνοδεύεται από πυρετό, ρίγη ή άλλα σημεία λοίμωξης,
• εμφανίζεται σε άνθρωπο με γνωστή καρδιακή, νεφρική, ηπατική ή φλεβική νόσο.

Η ξαφνική δύσπνοια, ο πόνος ή το αίσθημα πίεσης στο στήθος, η αιμόπτυση, οι έντονοι ή ακανόνιστοι καρδιακοί παλμοί, η λιποθυμία και η σοβαρή ζάλη μπορεί να αποτελούν σημεία πνευμονικής εμβολής ή άλλης επείγουσας κατάστασης. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται άμεση επείγουσα ιατρική βοήθεια.

Κατανοώντας το πρήξιμο των ποδιών το καλοκαίρι

Το πρήξιμο των ποδιών κατά τους θερινούς μήνες συνήθως προκύπτει από τη συνδυασμένη επίδραση διαφορετικών παραγόντων. Η ζέστη διαστέλλει τα αιμοφόρα αγγεία, η βαρύτητα ευνοεί τη συγκέντρωση αίματος και υγρών στα κάτω άκρα, ενώ η πολύωρη καθιστική θέση ή ορθοστασία περιορίζει τη λειτουργία της μυϊκής αντλίας της γάμπας. Σε πολλές περιπτώσεις, το οίδημα είναι προσωρινό και υποχωρεί με την κίνηση, τη δροσιά και την ανύψωση των ποδιών.

Η ζέστη, όμως, δεν πρέπει να γίνεται μια εύκολη εξήγηση για κάθε πρησμένο αστράγαλο. Το καλοκαίρι μπορεί να αποκαλύψει ή να επιδεινώσει συμπτώματα φλεβικής ανεπάρκειας, ενώ ένα επίμονο ή ασυνήθιστο πρήξιμο μπορεί να σχετίζεται με φάρμακα, δυσλειτουργία του λεμφικού συστήματος, νόσο κάποιου οργάνου, λοίμωξη ή θρόμβο.

Η παρατήρηση του τρόπου εμφάνισης, της διάρκειας και των συμπτωμάτων που συνοδεύουν το πρήξιμο μπορεί να βοηθήσει στη διάκριση μιας προσωρινής αντίδρασης στη ζέστη από μια κατάσταση που χρειάζεται κατάλληλη ιατρική διερεύνηση.

Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση

• NHS: Swollen ankles, feet and legs
• National Institutes of Health: When Body Parts Swell
• CDC: About venous thromboembolism and blood clots
• Santa Cruz et al.: Seasonal variation in swelling of lower extremity edema
• European Society for Vascular Surgery: Clinical Practice Guidelines
• NCBI Bookshelf: Venous Insufficiency